Vortal Westerplatte

Nowy plan
zagospodarowania przestrzennego
terenów b.Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte

Już w listopadzie 2003 roku prezydentowi Gdańska oraz kierownictwu Muzeum Historycznego Miasta Gdańska został przedstawiony projekt zmian w planie zagospodarowania przestrzennego półwyspu Westerplatte. Nie spotkał się on z jakimkolwiek zainteresowaniem tych osób. Są widać ważniejsze rzeczy niż troska o należyty wygląd tego historycznego miejsca.

Poniżej część nowego planu zagospodarowania przestrzennego terenów b. WST na Westerplatte opracowanego przez członków Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte w 2003 roku. Wkrótce przedstawimy dalsze punkty naszego projektu:

1. Utworzenie "parku militarnego" ze sprzętem wojskowym z lat 1939-1945 z możliwością udostępnienia powierzchni wystawowej prywatnym kolekcjonerom z kraju i zagranicy.

2. Odbudowa głównego skrzydła koszar wg. zachowanych planów i przeznaczenie go pod powierzchnię wystawową muzeum z zachowaniem będącego w ruinie południowego skrzydła lub też jego częściowa rekonstrukcja.

3. Odbudowa kasyna podoficerskiego wg zachowanych planów oraz zdjęć i w miejscu, gdzie stało kasyno w 1939 roku oraz przeznaczenie go pod obiekt muzealny wraz z np. stworzoną w tym obiekcie salą kinową.

4. Stworzenie plenerowej plastycznej mapy terenu w skali co najmniej 1:100 (w przypadku umiejscowienia jej w pomieszczeniach wystawowych np. z podświetlanymi pozycjami obydwu walczących stron w trakcie 7 dni obrony) obrazującej wygląd Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte w 1939 roku oraz umożliwiającej przewodnikom szczegółowe przedstawienie walk w dniach 1-7 września 1939.

5. Odtworzenie stanowisk bojowych z 1939 roku i oznaczenie ich tablicami informacyjnymi m.in.:

a. placówki "Wał";
b. placówki "Fort";
c. placówki "Tor kolejowy",
d. oznaczenie planszą przy terminalu promowym miejsca, gdzie znajdowała się placówka "Prom" wraz z opisem historycznym w kilku językach (tak jak i w innych miejscach);
e. odtworzenie stanowiska polowego armaty wz. 02/26 kal. 75 mm w zachodniej części półwyspu;
f. Wartowni nr 4.

6. Stworzenie fragmentu terenu na Westerplatte przedstawiającego zniszczenia i wygląd Westerplatte 7 września ("las widmo" – osmalone kikuty drzew itp elementy zniszczonego krajobrazu).

7. Restauracja stanowiska obserwacyjnego (żelbetowa powojenna ok. 15 m wieża obserwacyjna w pobliżu brzegu morskiego) i przeznaczenie jej na wieżę widokową.

8. Utworzenie na nasypach bocznic kolejowych prowadzących do nieistniejących już schronów amunicyjnych ścieżek dla spacerowiczów i ścieżek rowerowych.

9. Odbudowa schronów ceglanych trzech typów (minimum 3 budynki wybudowane wg istniejących planów) i przeznaczenie ich pod obiekty muzealne oraz uporządkowanie wałów ochronnych wokół nich.

10. Odbudowa tzw. starych koszar i willi oficerskiej oraz przeznaczenie ich pod obiekty muzealne i administracyjne.

11. Udostępnienie do zwiedzania kabin bojowych Wartowni Nr 3 wraz z odtworzeniem jej wnętrza z 1939 roku oraz uporządkowanie terenu wokół wartowni (dawna willa podoficerska) lub też rekonstrukcja willi podoficerskiej.

12. Postawienie tablic informacyjnych wraz ze zdjęciami i mapą w każdym miejscu o znaczeniu historycznym oraz pierwszoplanowo: wykonanie plansz obrazujących sytuację bojową podczas wszystkich 7 dni obrony Westerplatte (ogólnie conajmniej 45 plansz na chwilę obecną).

13. Odbudowa stacji kolejowej PKP Westerplatte (wg istniejących planów) i przeznaczenie jej pod obiekt o charakterze turystycznym lub muzealnym (np. oddział muzeum kolejnictwa w Kościerzynie). Obok na jednym z dwóch torów mogłby stanąć skład kolejowy z epoki: lokomotywa parowa, wagony towarowe, cysterny.

14. Likwidacja pawilonów handlowo-gastronomicznych i przeniesienie ich poza obręb Westerplatte, tak jak i przystanku autobusowego; zamknięcie bramą wjazdu na Westerplatte od strony wschodniej. Dla celów handlowo-gastronomicznych można by było wykorzystać puste obiekty znajdujące się niedaleko Mewiego Szańca, podobnie jak niewykorzystane tereny, które mogłyby służyć jako parkingi dla samochodów osobowych i autobusów;

a. transport turystów mogłyby zapewniać drezyny kolejowe z możliwością transportu kilku osób lub więcej ze stacjami początkowymi i końcowymi:

- Stacja kolejowa PKP "Westerplatte" (obok dzisiejszego przystanku autobusowego)/Placówka "Wał",
- Placówka "Tor"/Cmentarzyk.

15. Wykonanie umocnień polowych (okopy, rowy dobiegowe, zasieki, tzw. siatka Leduchowskiego, wilcze doły, potykacze, tzw. kozły hiszpańskie) obrazujące polskie stanowiska bojowe oraz pracę, jaką wykonywali nocami polscy żołnierze w pobliżu Wartowni Nr 1.

16. Odbudowa fragmentu muru z czerwonej cegły oraz bramy kolejowej w okolicach stacji kolejowej Westerplatte.

17. Realizacja plenerowych inscenizacji walk o polskie pozycje obronne z 1-7 września 1939 r. z udziałem Grup Rekonstrukcji Historycznej.

Podkreślić tu należy, że o realizację części tych punktów zabiegali obrońcy Westerplatte m.in. Michał Gawlicki, już w latach 50-tych, a więc ponad pół wieku temu!

    Do m.in. realizacji tych planów zostało stworzone nasze Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Aby pozyskać fundusze na realizację naszych projektów wkrótce rozpocznie działalność powołana przez nas Fundacja. Wszelka pomoc okazana naszemu Stowarzyszeniu jest mile widziana.

    Przeczytajmy jak skomentował nasz projekt, emerytowany rektor gdańskiej ASP prof. Adam Haupt, współautor obecnego planu zagospodarowania przestrzennego tego miejsca¹:

    "Westerplatte ma być miejscem-pomnikiem upamiętniającym walkę narodu polskiego, a nie skansenem - jarmarkiem. Przez lata niejednokrotnie próbowano ingerować w naszą koncepcję co mogło doprowadzić do jej wypaczenia. Co za tym idzie, do zafałszowania wizji artystycznej. Sztuka jest jak poezja a skansen to tani kryminał. Co bardziej działa na wyobraźnię? To, że pojawiają się takie pomysły, najlepiej ukazuje jak zdziczeliśmy. Na szczęście prawa autorskie są w takim wypadku twarde. Nawet za 100 lat nie będzie można nic zmienić. I bardzo słusznie. To co tam oglądamy, to jest prawdziwa sztuka, oparta o skromne formy wyrazu"².
    Dodajmy, że za ten "artystyczny" plan zagospodarowania przestrzennego Westerplatte Haupt otrzymał w 1963 r. otrzymał nagrodę w zawrotnej jak na tamte czasy wysokości 85000 zł³!

Jedna ze "skromnych form wyrazu", "prawdziwa sztuka" wg. Haupta. Oto jedno z jego "arcydzieł": fragment pancerza sowieckiego czołgu IS-2 i działa samobieżnego ISU z napisem "Westerplatte"...

Profesor potwierdził więc, że do niego należą obecnie prawa autorskie do Westerplatte i bez jego zgody nic nie można tam zmienić. Haupt uważa również, że jakakolwiek ingerencja w jego dzieło - "wizję artystyczną", a taką ingerencją jest przygotowany przez Stowarzyszenie nowy plan zagospodarowania przestrzennego Westerplatte, jest wypaczeniem idei artystycznej i jego "skromnych form wyrazu" w postaci m.in. sterczącego z półwyspu granitowego monstrum, jednego z najbrzydszych i najbardziej koszmarnych pomników w Polsce (o tym pomniku, jego wyglądzie i skandalach związanych m.in. z jego odsłonięciem jeszcze napiszemy). Wszelkie zmiany nie są więc w żaden sposób do przeprowadzenia (ale czy na pewno???). Komentarz prosimy dopisać samemu...
Podsumowując: to co możemy obecnie ujrzeć na Westerplatte bardziej przypomina osiedlowy park, pole golfowe i koturnowe miejsce pamięci w stylu socraealistycznym niż historyczny teren najsłynniejszej bitwy kampanii 1939 r. Turyści nie znajdą tu ani porządnej informacji ani czytelnych śladów historii tego miejsca. Nie ma tu okopów, rowów dobiegowych, zasiek i zapór inżynieryjnych np. tzw. siatki Ledóchowskiego, których odtworzenie pokazałoby w jakich warunkach bronili się polscy żołnierze oraz jak ciężką pracę musieli wykonywać nocami budując te umocnienia polowe w nocy, w absolutnej ciszy, czasem o kilkanaście metrów od niemieckich posterunków. Przecież dzięki temu Niemcy byli tak zaskoczeni 1 września niespodziewanie silną obroną z nieznanych im umocnień. W szacunku nadali temu miejscu nazwę "Małe Verdun"⁴. Nie ma na Westerplatte żadnego „parku techniki militarnej” przedstawiającego broń i sprzęt wojskowy z okresu II w.ś., którego obecność w tym miejscu wydawać by się mogła czymś oczywistym. Dlaczego nie można tu obejrzeć wielokrotnie nagradzanego filmu "Westerplatte", choć gloryfikującego postać Sucharskiego, to wyjątkowego choćby ze względu na faktograficzne odtworzenie walk⁵, jak i to, że był on częściowo zrealizowany(ok. 20%) na Westerplatte (jeszcze przed rozbudową portu, jak i budową kopca? Jesteśmy przekonani, że film ten mógłby być wyświetlany w sezonie od rana do wieczora przy pełnej kilkudziesięcioosobowej widowni. Dziwi brak tablic przy alejkach z elementarnymi informacjami historycznymi, ze zdjęciami i planszami pokazującymi dawny wygląd tych miejsc na Westerplatte pod koniec XIX i na początku XX wieku⁶, przed II w.ś. i w 1939 r. (nasze Stowarzyszenie obliczyło, że na podstawowe "doinformowanie terenu" potrzeba 45 małych tablic/plansz informacyjnych z podstawowymi informacjami, mapą, zdjęciami). Dlaczego tak atrakcyjne widowisko, jakim byłaby rekonstrukcja niemieckiego natarcia na polskie pozycje, nie ma miejsca na Westerplatte choćby nawet w Rocznicę 1 września? Miejmy nadzieję, że dzięki staraniom naszego Stowarzyszenia już przy okazji kolejnej Rocznicy będzie można zobaczyć rekonstrukcje epizodów obrony Westerplatte. Już w tej chwili mamy zgłoszenia wielu stowarzyszeń grup odtwarzających polskie oddziały z kampanii 1939 r., jak i oddziały niemieckie.

Oto sposób w jaki "upamiętnia walkę narodu polskiego" prof. Haupt: pawilony-wiaty ze śladami szalunku, zaciekami i rosnącymi na dachu kilkudziesięciu lat drzewami, krzewami i wysoką trawą.
Na zdjęciu widać też dwie mapy, pełne poważnych błędów, słabo czytelne. Obok w drugim pawilonie-wiacie stojącym w miejscu najzacieklejszych walk można przekąsić kiełbaskę, wypić piwo. Ciekawy sposób na upamiętnienie wysiłku i heroizmu żołnierzy.

Przyczyna tak fatalnego wyglądu tego miejsca tkwi między innymi w tym, że to będące na peryferiach miasta miejsce jest chętnie wieczorami i nocami odwiedzane przez niebezpiecznych i podejrzanych osobników lub też przez poszukiwaczy złomu, którzy odkręcą, odpiłują i wyrwą każdy metalowy element jaki tylko się da (jakiś czas temu nocą skradziono i wywieziono ciężarówką spod pomnika ciężkie żeliwne znicze...). Westerplatte nocą to też ulubione miejsce spotkań podejrzanych typów o łysych głowach i w drogich autach z pasażerkami w kusych kolorowych spódniczkach. Parkingi na Westerplatte po zmroku to Sodoma i Gomora.
Brak zabezpieczeń i właściwej ochrony nie sprzyja jakiejkolwiek realizacji pomysłów, które stworzyłyby należytą oprawę tego wyjątkowego miejsca. Równo przycięte trawniki, pozamiatane betonowe aleje-pasy startowe, wielkie place parkingowe i asfaltowa szeroka ulica (wszystko to w najważniejszych historycznie miejscach Westerplatte!!!) projektu "pseudoartysty" prof. Haupta to jeszcze nie wszystko co można tu zrobić (lub z punktu widzenia m.in. Haupta i Duszenki oraz im podobnych wandali: zniszczyć i zdewastować).

Czego się nie dało wyrwać i zniszczyć, to przynajmniej trzeba było wyrównać buldożerami (wg. wizji Haupta i Duszenki)...
Na zdjęciu przedpole placówki "Fort", miejsce zaciętych walk o przełamanie polskiej linii obrony. Dziś miejsce to jest starannie koszone i przypomina pole golfowe, podobnie jak większość terenu Westerplatte.

Przytoczmy może fragment rozporządzenia prezydenta RP z roku 2003 o uznaniu Westerplatte za Pomnik Historii:

§ 2. Celem ochrony pomnika historii wymienionego w § 1 jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, przestrzennych, materialnych i niematerialnych, symbolizujących heroizm i waleczność żołnierza polskiego w okresie II wojny światowej – największej z wojen XX wieku.

   Przez ponad rok czasu od momentu uznania Westerplatte za Pomnik Historii na tym terenie nie uczyniono nic (poza postawieniem nowych ławek i koszy na śmieci - część już dawno została uszkodzona lub ukradziona). Komentarz prosimy dopisać samemu...
    Przeczytajmy jak "Dziennik Bałtycki" (z 25 lutego 1960) opisywał jak ma wyglądać Westerplatte (było to zanim rozpisano konkurs dla "artystów" na plan zagospodarowania terenu półwyspu):
    "(...) Westerplatte winno się stać w przyszłości żywym muzeum walk i bohaterstwa narodu polskiego; powinien zostać zachowany element autentyczności, niekłamanej grozy. Westerplatte ma żywo przemówić do przyszłych pokoleń, dla których rok 1939 będzie tylko odległą historią. Ten pogląd reprezentowali m.in. żyjący obrońcy Westerplatte."

    Jedna wizyta na Westerplatte wystarczy, by stwierdzić, że to co zrobiono (zdewastowano i zniszczono) wg. planu Haupta jest żywym zaprzeczeniem tego czym miało być to miejsce m.in. według życzeń westerplatczyków. Nie będziemy tu cytować ich słów pod adresem Haupta i tych co doprowadzili do obecnego wyglądu to historyczne miejsce, ale nie trudno się domyślić jakie to były słowa...

Artysta Haupt boi się "zafałszowania wizji artystycznych" takich jak na tym zdjęciu.
Złom wieży sowieckiego czołgu IS-2 z napisem "Westerplatte".

    W 1989 roku przystąpiono do dalszej dewastacji i niszczenia terenu Westerplatte pod kierownictwem artystów Haupta i Duszenki. Przeczytajmy co powiedział "Dziennikowi Bałtyckiemu"⁸prof. Haupt o swoim dążeniu w realizacja "artystycznych wizji" (niszczenia Westerplatte):
    "Obraz Westerplatte powstał według takiej kompozycji, jaka i dziś ukazuje się oczom milionów odwiedzających je ludzi. Dalekiej od teatrum, które by potęgowało grozę minionych dni heroicznej walki polskiego żołnierza i oficera. W dzisiejszym już wyciszeniu krajobrazu, w nastroju budzącym w człowieku potrzebę przytłumienia głosu, przybywając tutaj ma się możliwość zapoznania z całym obszarem. Tym kondensatem polskiej ziemi, morza, reliktów pierwszego pobojowiska największej z wojen".
    Po przeczytaniu tego "artystycznego" bełkotu nie trudno przychodzi na myśl, że Haupt zrealizował na Westerplatte jakiś koszmarny sen nawiedzonego pseudoartysty-megalomana. Na Westerplatte zniszczono też wtedy zbudowany z inicjatywy i projektu kmdr por. F. Dąbrowskiego piękny Cmentarzyk Obrońców Westerplatte. Zniszczono kolejny obiekt i zdewastowano historyczny teren w miejscu dawnej Wartowni nr 5 zniszczonej przez bombę w czasie nalotu 2 września 1939 r. Autorem tego aktu artystycznego wandalizmu jest wspólnik Haupta, prof. Duszenko, który dodatkowo postanowił wszystkim wjeżdżającym na teren półwyspu obrzydzić to miejsce. Prawdopodobnie z nadmiaru betonu jaki pozostał po renowacji szerokich alej i budowy kolejnego wielkiego parkingu w centrum półwyspu, w miejscu zaciekłych walk, zbudowano wg. projektu Duszenki ohydny monstrualny napis "Westerplatte". Oto co on sam powiedział "Dziennikowi Bałtyckiemu":
    "Moją główną ideą było przywołanie autentyczności tamtego czasu. Napis nie ma znaczenia informacyjnego - podkreśla autor koncepcji - Zgodnie ze swoim przeznaczeniem wprowadza ten znak w dramaturgię wydarzeń wrześniowych rozgrywanych na tym skrawku polskiej ziemi. Odpowiada temu plastyczny wyraz napisu. Przestrzelone bryły betonowych liter - i co było dla mnie ważne - wprowadzenie w obcojęzyczne brzmienie nazwy - Westerplatte - biało-czerwonej wstęgi walczącego, polskiego sztandaru."

    Czytając takie brednie i bełkot odnosi się wrażenie, że autorzy tych wypowiedzi mogli być np. pensjonariuszami szpitala w Tworkach albo być może działali pod wpływem środków odurzających (?). Okazuje się, że niestety (niestety, bo to by ich usprawiedliwiało) tak nie jest. Po raz kolejny okazało się, że jak większość polskich artystów i pseudoartystów, mają oni w tzw. głębokim poważaniu odczucia odbiorców ich "dzieł". Liczy się dla nich wyłącznie to co oni sami na ten temat uważają. Nie bez znaczenia są też bardzo wysokie wynagrodzenia jakie otrzymują oni za swoje "artystyczne majaczenia" (trzeba podkreślić, że z naszych portfeli - "kto za to płaci? społeczeństwo").

"Arcydzieło" polskiego artysty-wizjonera...

    Ponad 40 lat temu Westerplatte odwiedził red. Jan Adamczewski, a swoje wrażenia opisał w artykule "Westerplatte" w "Dzienniku Polskim"⁷: "Najpierw należy obejrzeć wielką mapę Westerplatte. Trzeba jednak dobrze wypatrywać szczegółów, bo mapa jest już tak zniszczona i oblazła z farby, że z trudem można się z niej czegoś dowiedzieć (...)".
    Vide: dwie pełne błędów mapy znajdujące się na ścianie pawilonu między kasą a WC, czyli od prawie pół wiecza bez zmian.
    I dalej: "Wartownia nr 3. Przez dziurę w murze wskakuję do środka. Natychmiast potykam się o gruz i w coś wdeptuję. Nie, to już skandal niesłychany! Po prostu profanacja. Przecież w tym bunkrze walczyli i ginęli żołnierze (...)"
    Jak wygląda obecnie Wartownia nr 3? Dziura częściowo zakryta kawałkiem metalowego płotu pochodzącego z szabru zapewne w Nowym Porcie, w środku nadal syf, brud, malaria i też można wdepnąć w g... Podobnie było do niedawna w betonowym schronie stanowiącym w 1939 r. placówkę "Fort". Odpowiedzialni m.in. za historyczne obiekty na Westerplatte kierownicy MHMG zgodnie udawali przez lata, że tego nie widzą. Naszym artykułem w suplemencie komiksu "Westerplatte. Załoga śmierci" i alarmowymi artykułami w lokalnym dodatku "Gazety Wyborczej" za takie skandaliczne traktowanie zabytków w tak ważnym miejscu właściwie wręcz napluliśmy im w twarz. A historycy z MHMG co na to? Otarli czoła i udali, że to tylko deszcze padał... Niemniej końcowy efekt był taki jaki można się było spodziewać: "Fort" zamknięto na kłódkę, a wokół dalej bajzel. Totalna kompromitacja instytucji odpowiedzialnych za ten stan! O tym jeszcze wkrótce napiszemy, a i tak o tej sprawie już zostały powiadomione najwyższe instytucje w kraju. Nie omieszkaliśmy też opisać za granicą jak traktuje się u nas zabytki. Miejmy nadzieję, że nasza akcja przyniesie spodziewaną karę dla osób odpowiedzialnych za dewastowanie i niszczenie obiektów historycznych na Westerplatte.

Tak wygląją obecnie kabiny bojowe Wartowni nr 3.

I jeszcze coś: tuż przy „Forcie” na cokole stoi czołg T-34. Do dziś przewodnicy opisują go jako czołg 1. Brygady Pancernej im. Obrońców Westerplatte, który wyzwalał Gdańsk. Trzeba tu dodać, że brygada ta nie wyzwalała ani Westerplatte, ani Gdańska. Czołg ten zaś nie ma też nic wspólnego z tą jednostką ani tym bardziej z Gdańskiem, wbrew temu co głosi napis na cokole. Kolejna zbędna symbolika na Westerplatte. Czołg ten stał kiedyś przy Cmentarzyku Obrońców Westerplatte. Postawiono go tam przed spodziewaną wizytą Chruszczowa, a sam czołg postawiono w ten sposób, że jednoznacznie nasuwał skojarzenie, że chce swoimi gąsiennicami zmiażdżyć Cmentarzyk. Kiedy pod koniec lat 80-tych wreszcie pojawiła się szansa usunięcia czołgu, podniosły się głosy, które wszem i wobec głosiły, że to już kopletne zdziczenie, aby w ten sposób traktować sprzęt wojskowy bratniej radzieckiej armii itp hasła. Gdzie są dzisiaj ci pieniacze? Czołgu z Westerplatte ostatecznie niestety nie usunięto, stanął nad morzem na betonowym klocu z napisem nadal utrzymującym, iż jest to czołg 1. Brygady Pancernej. Operację przesunięcia czołgu na wszelki wypadek (jaki?) zabezpieczała Służba Bezpieczeństwa...

Czołg "Rudy 102" jak głosi napis wymalowany na pancerzu...

Jeśli mielibyśmy wystawić ocenę tym, którzy odpowiadają za to, by Westerplatte było ważną lekcją historii, szczególnie dla młodych Polaków zgodnie z tym czego życzyli sobie kiedyś obrońcy Westerplatte, a więc Urzędowi Miasta Gdańska i kierownictwu Muzeum Historycznemu Miasta Gdańska, to zdecydowanie przyznalibyśmy im ocenę niedostateczną za przejmującą nudę, smutek i zapomnienie jakie od lat gnębi to historyczne miejsce.

¹ Pozostali autorzy to Franciszek Duszenko i Henryk Kitowski.
² Cytat z wywiadu dla "Gazety Wyborczej Trójmiasto” z prof. Hauptem przeprowadzonego przez red. Bartosza Gondka w styczniu 2004 r. (kopia tekstu wywiadu w zbiorach Stowarzyszenia).
³ R. Witkowski, Westerplatte. Historia i dzień dzisiejszy, Gdańsk 1977, s. 117.
⁴Także ze względu na "księżycowy" wygląd tego miejsca po kapitulacji jaki był również na polach bitewnych pod Verdun w czasie I w.ś.⁵Pomijąc sprawę dowodzenia obroną składnicy, jak i szereg drobnych nieścisłości. ⁶Wielkie propagandowe tablice ze zdjęciami z walk w 1939 r. stały jeszcze w latach 70-tych i 80-tych. Usunięto je później, bo dodatkowo opatrzone były hasłami m.in. o wiecznej przyjaźni polsko-radzieckiej.
⁷Gazeta z 1962 r, dzień i miesiąc nieznany - w archiwum Stowarzyszenia.
8 B. Lubicz, Przywoływanie czasu, "Dziennik Bałtycki" z 25 sierpnia 1989 r.

Oprac. (c) Stow. Rekonstr. Hist. WST na W-tte' 2005
Współczesne fotografie Westerplatte: (C) www.westerplatte.com.pl