Nazwa Westerplatte pojawiła się w XVII wieku, kiedy to u ujścia Wisły utworzyły się dwie piaskowe ławice, naniesione przez wody wiślane i prądy morskie. Jedną z nich, położoną na wschód od ujścia Wisły, Leniwki, nazwano Osterplatte (lub też Ost Plaate - Wschodnia Płyta), drugą położoną na zachód – Westerplatte (lub też West Plaate - Zachodnia Płyta).

    W pracy „Beiträge zur Geschichte Danzig und seiner Umgebung”, wydanej w 1837 roku, autor podaje: „Według planu 1 1674 roku, ławica po stronie zachodniej toru północnego znajdowała się jeszcze całkowicie pod wodą. Dopiero na planie z 1682 roku ukazane są na północny zachód od ujścia Wisły dwie niewielkie wysepki.Wpisane są również na nim dwie nazwy: Głębia Pólnocna i Głębia Zachodnia. Te głębie to właśnie topry wodne „północny” i „zachodni”, a wysepki są pierwszymi zwiastunami przyszłej wyspy Westerplatte. Plan o 9 lat późniejszy, z 1691 roku, ukazuje już na północny zachód od ujścia Wisły wydłużoną ławicę, którą nazywa West Plaate”.

    Powstanie ławic związane było z erozyjną i akumulacyjną działalnością Wisły, która do dziś niesie w swoich wodach olbrzymie ilości rumowiska, które osadzają się przy ujściu. Materiały przetransportowane przez Wisłę uzupełniane były przez falowanie morza. O pracy Wisły niosącej masy piasku, mułu i drobnego żwiru informują badania hydrologiczne. Niegdyś, gdy część wód Wisły odprowadzał do morza Nogat, Leniwka niosła znacznie mniej nanosów. Ale i wtedy przy jej ujściu tworzyły się rozległe i zmieniające swe kształty mielizny, stanowiąc stałe zagrożenie dla żeglugi.
    Z biegiem lat ławice piaskowe narastały, stając się w końcu wyspami do czego przyczyniła się działalność ludzi, którzy chcąc utrwalić piaski ławic umocnili południowe brzegi, a ławice gęsto zalesili. Minęło jeszcze trochę lat, a Osterplatte połączyła się z lądem. Zachodnie, boczne ujście Wisły w 1686 r. zostało odcięte śluzą od głównego nurtu rzeki (w okolicy dzisiejszego Zakrętu Pięciu Gwizdków), tworząc kanał portowy. Śluza ta uniemożliwiła wpływ do nowego toru wodnego nanosów z Wisły. W XVII w. ujście nowego toru wodnego było wzmocnione po obydwu jego brzegach drewnianymi umocnieniami, z którego wschodnie przechodziło po osiągnięciu brzegu w falochron o długości 40 prętów (pręt gdański – Ruthe = 4,26 m). Przy końcu tego falochronu znajdował się blokhauz, czyli mała konstrukcja obronna zbudowana z belek, być może na kamiennych fundamentach.
    Na planie z 1724 r. widać już wyrównane brzegi dzisiejszego Kanału Portowego, którego budowa powiększyła teren wyspy. Nowy akwen na tym planie nazwany jest: „nowy tor wodny według stanu z 1724 roku”. Umocnienia jego brzeg ów przy wylocie przechodziły w falochrony. Plan ten pokazuje również częściowe zasypanie starego toru, a w jego kolicy rozciągać się miały mokradła. W następnych latach mokradła zasypano urobkiem uzyskanym przy bagrowaniu toru. Osuszono także teren po drugiej stronie toru wodnego, czyli teren dzisiejszej dzielnicy Nowy Port.
    Po 1840 roku, kiedy to Wisła przerwała wał wydmowy pod wsią Górki (31 stycznia/ 1 luty 1840) i utworzyła sobie nowe ujście do morza, nazwane przez Wincentego Pola Śmiałą Wisłą, koryto Leniwki przestało zapiaszczać dotyczasowe ujście koło Westerplatte. Ten odcinek Wisły zyskał nazwę Tote Weichsel, co oznacza Martwa Wisła. Nazwa ta przeszła do polskiego nazewnictwa geograficznego wypierając starą nazwę: Leniwka. Od żywego nurtu rzeki odcięto ją śluzą wybudowaną w Płoni Wielkiej, a na przedłużeniu Wisły wykonano kanał o długości 7,1 km tzw. Przekop Wisły. Uroczystego otwarcia Przekopu Wisły dokonano 31 marca 1895 r. o godz. 1545 z osobistego polecenia cesarza Wilhelma II.

    Ok. 1845 roku zasypano dawne ujście Wisły, przez co Westerplatte połączyło się z Osterplatte, tworząc jednocześnie półwysep, obok którego przebiegało jedyne wejście do portu gdańskiego i długi na ok. 2 km Kanał Portowy o kształcie, który zachował się do dziś. Półwysep zachował nazwę zachodniej wyspy, czyli Westerplatte. Twierdza Wisłoujście znajdująca się kiedyś niemal przy samym brzegu morskim znalazła się w dużym oddaleniu od niego, czyli takim jak obecnie (ok. 400-500 m od linii brzegowej).

Jak kształtował się półwysep Westerplatte

Opracowano na podstawie:

M. Gliński, Westerplatte, Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Gdańsk 1998.
E. Kosiarz, W. Pogoda, R. Witkowski, Westerplatte, Wydawnictwo Morskie, Gdynia 1967.
F. Mamuszka, Port gdański, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa 1988.
F. Mamuszka, Westerplatte. Przewodnik Turystyczny, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa 1988.